Мартин Лүтхер гэж хэн бэ? (1483-1546)

1.Лүтхерийн дэлхий
а. Баяр хөөр
б. Эмгэнэл
в. Сүм гол байгууллага байсан

Лүтхерийн амьдарч байсан дэлхий баяр хөөртэй байсансан,бас эмгэнэлтэй байсан. Кристофер Колумб Шинэ Дэлхийд алдартай аяллаа хийж байв. Тэр үеийг Сэргэн Мандалтын Үе ид цэцэглэж байхаас нь мэддэг. Энэ нь хойд настай нь ойрхон холбож байсан дэлхийн үзэл бодол байв. Томас Хоббисын сүүлчийн хэлснээр амьдрал “аюултай, ширүүн, богинохон” байжээ. (Сэргэн Мандалтын Үе оргил цэгтээ байхад, жишээ нь, Флоренсигийн хүүхдүүдийн 61% нь анхныхаа төрсөн өдрийг үзтэл урт амьдраагүй). Тиймээс хүмүүс дараагийн амьдралд аврагдахын тулд юу хэрэгтэйг мэдэх талаар маш их санаа нь зовж байв. Тэд энэ дэлхийд маш богино амьдардаг байсан. Тэр үед нийгэмд Сүм зонхилж байв, ялангуяа их сургууль, хууль, засгийн газар гэх мэт гол байгууллагуудад.

Ийм орчинд хуульч болохоор сурч байгаа Лүтхерт нэг өдөр зам хөндлөн гарах зуур аянгатай ширүүн шуурга тулгарчээ. Тэр Бурханаас хамгаалан аврахыг гуйв. Бурхан намайг аварвал би лам болно гэж амласан. Тэр амьд гараад, Аугустинианы хийдэд элсэхээр шийдсэн (1505).

(Ерөөгдсөн Гэгээнтэн Аугустин Лүтхерийн бүхэл бүтэн амьдралд маш хүчтэй нөлөөлсөн). Мэдээжийн хэрэг түүний аав нь баяр хөөргүй байсан.  Тэр Мартин хуульч болж, гэр бүлдээ их мөнгө олж өгнө гэж найдаж байсан. Одоо тэр найдлага нь тасарсан.

г. Тэр үеийн сүнслэг итгэл үнэмшлүүд

Сүнслэг болон аюулгүй байдлын баталгаа, хүмүүс хоёулангийнх нь төлөө тэмцдэг байсан. Хүмүүс авралыг авахын тулд сүмд бүх зүйлээ зориулж байв.

Тиймээс хүмүүс ихэвчлэн мөнхийн улсад очихын тулд ямар нэг юм хийх эсвэл ямар нэг юм төлөх ёстой гэж итгэдэг байсан.

д. Лүтхер лам болсон нь

Мартин шүтлэгтэй лам болсон бөгөөд Католик сүмийн аугаа төв Ром уруу аялав. Тэд Есүс Понти Пилаттай уулзахаар ойртон очсон “ариун нандин” шат байсан гэж зарлаж байсан. Тэд Ариун Петр болон Паулын яснууд энд байгаа гэж зарладаг байсан.

Ром бол хүмүүсийн мөргөл хийхээр явдаг газар байв. Тэр сүмд ихэвчлэн бизнес мэт үйлчилдэг гэдгийг харж байсан байх, гэвч тэр ийм байсан ч сүмийнхээ төлөө зүтгэсээр л байсан. Тэр сүмийнхээ дэлхийлэг байдалд урам нь хугарсан.

Лам болон профессорын амьдрал

Лүтхер нэг зүйлтэй хэзээ ч нийцэхгүй байсан, тэр юу ч хийсэн энэ нь хэзээ ч Бурханд хангалттай таалагдаагүй. Түүнд Бурхан түүний бүх хичээл зүтгэлийг шоолох мэт санагдаж байв.

а. Бурхан бол төгс, хүн бол гэм нүгэлтэй, хүн Бурханаар хүлээн зөвшөөрөгдөхийн тулд хүн өөрийнхөө дотор үлдсэн сайн чанарын очийг дүрэлзүүлэх ёстой байсан. Христчид Бурхан тэд чадах бүгдийгээ хийсэн тэдгээрт өршөөлөө буулгахаас татгалзахгүй гэдэгт итгэдэг байсан. Үүний санаа нь хүн маш их зүтгэсэн бол Бурханд таалагдсан. Ихэнх лам нар энэ бодлыг зөвшөөрсөн, гэвч Лүтхер зөвшөөрөөгүй. Тэр Бурханы зөвт байдал нь түүнд хүрэхийн  аргагүй байсан гэдгийг харсан. Лүтхер Бурханы зөвт байдлыг үзэн ядсан, яагаад гэвэл тэр энэ нь түүнийг дандаа буруутгадгийг харсан.

б. Иохан, вон Стаупизийн ярилцлага

Лүтхер нэг өдөр Стаупизэд гэм нүглээ улайн олон цаг ярьсан. Гэвч тэр сүнслэг эцгээ орхиход бүх гэм нүглээ улайгаагүй гэдгээ ойлгож ухаарсан. Тиймээс тэр вон Стаупиз уруу эргэн очсон. Вон Стаупиз түүнд “Чи үнэхээр гэм нүгэл үлдвэл над уруу буцаж ир” гэжээ.

2.      Профессор Лүтхер хүн үйлсээр бус, зөвхөн Христээр зөвтгөгдөнө гэж харсан.

а. “Би төгс хангалуун байлгаж чадахгүй зөв Бурхантай хэрхэн амьдрах вэ?” гэж тэр хэлсэн. Энэ түүний гол асуулт байсан. Үнэндээ тэр Бурханыг үзэн ядаж эхэлсэн. Тэр өөрийнх нь гэм нүглээс болж Бурхан түүнийг буруутгадаг гэж бодсон тул Бурханыг үзэн ядсан. 

б. Лүтхер “зөвт байдал” гэдэг үгэн дээр маш их анхаарал хандуулж, “итгэл” гэдэг үгийг анзаараагүй. Тэр Бурхан бол зөв, би зөв бус гэдгийг мэдсэн, тэгвэл түүний итгэл үүнтэй яаж хамаарагдах вэ?

в. Лүтхер Бурханы зөвт байдал нь Түүний шинж чанар гэдгийг хүлээн зөвшөөрдөг ч мөн Есүс Христэд итгэх итгэлээр итгэгчдэд үнэгүй өгөгдсөн шинж чанар юм. Бурханы агуу нигүүлслээр итгэгчдэд өгөгдсөн. Ром 3:21-26-г хар. Лүтхер юм бүрийг цоо шинээр хардаг болсон.

(Энэ нь Лүтхер Бурхан Үгээрээ бидэнд Өөрийгөө илэрхийлсэн учраас Бурханы Үг Сүмээс илүү өндөр байрыг эзэлж байна гэдгийг ойлгох нь чухал).

3.      Өөрчлөн байгуулагч – 1517

а. Хууль ба Сайн Мэдээ

Лүтхер теологийнхоо ойлголтын ихэнхийг хянан шалгаж эхэлсэн. Тэр хүн бол төрөлхийн хувиа бодсон бөгөөд түүний сайн үйлс ч гэсэн өөртөө үйлчилдэг гэдгийг ойлгож эхэлсэн. Тэр Ариун Судар доторх тушаал болон Хуулийн зорилго нь бидний хүршгүй байдлыг бидэнд үзүүлснийг ойлгож эхэлсэн. Тэгээд бид Есүс Христээр бэлэглэсэн нигүүлслийг хүлээн авч болно.

б. Simil Justus et peccator

Лүтхер хүнийг нэг дор гэм нүгэлтэн, гэгээнтэн гэдгийг харсан. Христчид эмчийн хяналтан доорх өвчтэй хүмүүс - тэд сайжирч байгаа, гэвч тэд эмчийн хяналтан дор байсаар л байх хэрэгтэй.

в. Мөнгөний авралын буруу хэрэглээ

1517 онд Мартин Лүтхер мөнгөний авралын наймааг эсэргүүцсэн. Тэдэнд үнэ төлөөд Ариутгалын ертөнцийн (тэнгэрт очихын төлөө хүмүүс өөрсдийгөө цэвэршүүлэхийн тулд үхлийн дараа зовж байгаа газар) хугацааг багасгаж чадна гэсэн баримт байсан. Лүтхер ийм баримтууд хүмүүсийг гэмшлээс холдуулна, тэд тэдэнд уучлал өгөхийг шаардсан баримтын төлөө мөнгө төлөх хандлагатай болно гэж санаа зовж байсан.

4.      Нэгэн сүмийг уриалж байгаа хүн – 1521 он Ворм (“Энд би зогсож байна ... ”)

а. Папын эрх бүхий уриалга – Сүм Лүтхерийг аюул занал мэт харж эхэлж байна. “Ариун Бичээс хууль, папаас илүү юм уу!” Лүтхер энэ үед тун идэвхитэй бичиж байсан, тиймээс тэр Эзэн Хаан болон Хуралдааны (duma) өмнө дуудагдсан бөгөөд Лүтхерийг бичсэн зүйлээс нь татгалзуулахыг хүссэн. Тэрээр үүнийг хэлэлцүүлэг байх гэж бодсон, гэвч тийм байгаагүй. Тиймд тэр хэлсэн “Би мөн чанарынхаа эсрэг явж чадахгүй. Хэрвээ та нар Библиэс эсвэл оюун ухаанаараа миний бичсэн зүйл буруу гэдгийг надад харуул, хэрвээ та нар чадахгүй бол би эндээ зогсож байна.”

б. Грекийн Үнэн Алдартны сүм 1000 жилийн турш папын эрх мэдлийг зөвшөөрөхгүйгээр оршин байсан. – Лүтхер Христ бол сүмийн тэргүүн, пап биш гэж хэлсэн.

в. Эзэн хаан Вормсын зарлиг “Лүтхерийг ялтан гэж мэдэгдсэн” (сүмээс гадна).

6. Шинэ Гэрээний орчуулагч – хүмүүст зориулсан Библи (Герман хэлний аугаа баримтуудын нэг)

а. Түүний амьдрал аюултай болсон тул тэр хэсэг зуур нуугдах шаардлагатай болсон, Тиймээс тэр Вартбюрг уруу явж, тэнд Шинэ Гэрээг орчуулсан.  

7. Тариачны Бослого - 1525 он, Хоёр Хаант Улсын Онол

а. Тариачны Бослого – Лүтхер ноёд болон тариачдын бүлгийн хооронд сануулга гаргасан, тэр хувьсгалч байгаагүй. Тэр энх тайвныг хүссэн. Тэр тариачдад хүндэтгэлтэй хандах ёстой гэж ноёдод хэлсэн. (Тэд тариачдыг албат боолоо болгож, тэднээс илүү их татвар шаардаж байв.) Тэр ноёд шударга бус байсан ч тэвчээртэй байх ёстой гэж тариачдад хэлсэн. Христчин хүний эрх чөлөө тэдэнд уур хилэнгээ гаргах эрхийг өгөөгүй. Гэвч тариачид дайрахад, Лүтхер ноёд тэднийг дарах хэрэгтэй гэж хэлэв. Тэр дарлагчдад тэсэртлээ уурлаж байсан ч босогч бол хүний хамгийн муу чанарыг харуулдаг гэдгийг Лүтхер харсан.

б. Хоёр Хаант Улсын Онол (сүм болон төрийн хагарлын нэг хэв маяг)

I. Барууны Хаант Улс – Энд зөвтгөгдсөн хүмүүс оршдог, Бурхан тэднийг Сайн Мэдээгээр захирдаг.

II. Зүүний Хаант Улс – Энд гэм нүгэлтнүүд оршдог, Бурхан тэднийг төрийн хуулиар захирдаг. (Сайн Мэдээг ойлгож чадахгүй хүмүүст эхлээд Хууль шаардлагатай). Христчид өөрсдөө бас гэм нүгэлтнүүд учраас бид мөн Зүүний  Хаант Улсад амьдардаг (сэлэмгүйгээр хүмүүс араатан болдог).

III. Хэрвээ захиргаа шударга бус юм уу Сайн Мэдээний эсрэг үйлдэж байвал Христчид засгийн газрыг эсэргүүцэж болно. Гэвч тэд амар тайван байдлаар үүнийг хийх ёстой бөгөөд хууль ёсны захиргааг эсэргүүцсэнээс болсон үр дагаврыг хүлээн авах ёстой.

8. Лүтхер болон боловсрол – Катекизмыг бичсэн нь

а. Лүтхер болон бусад хүмүүс 1528-1529 онд сүмүүдэд зочилжээ. (Лүтхер “Германчууд нараар биш, тэдний эргэн тойронд байгаа хоосон лонхнуудаар цагийг тодорхойлдог” гэж хэлжээ). Лүтхер хүмүүсийн архидалт, бүдүүлэг байдлыг зэмлэсэн, гэвч тэдэнд сүнслэг мэдлэг байхгүйд нь бүр ч илүү зэмлэсэн. Тэр пастор болон тэргүүн пасторуудыг илүү буруутгасан.

б. Бага Катекизм эдгээр “айлчлалууд”-ын яг дараахан бичигдсэн. Энэ нь Христ итгэл дэх сургаалын онолын ном юм. Энэ ном нь Христ итгэгчид ирдэг нигүүлслийг онцолсон, харин нигүүлслийг хүлээн авахын тулд тэдэнд юу хийх хэрэгтэйг заагаагүй.

в. Эцгүүд хүүхдүүддээ болон ажилчиддаа энэ номыг заах ёстой.

г. Боловсрол

Лүтхер болон боловсрол - “Залуу хүүхдийг боловсролгүй орхих нь онгон эмэгтэйг бузарлахаас илүү муу гэм нүгэл юм”. Тиймээс тэр “Германы Бүх Хотын Иргэний Газрын Төлөөлөгчид, Та нар Христийн сургуулиудыг байгуулах болон ажиллуулах хэрэгтэй” (1524) гэж бичжээ

Энэхүү өгүүллээр Лүтхер хүүхдүүдийн ёс суртахуун болон боловсролын төвшинг дээшлүүлэхийн тулд нь сургуулиудыг шинэчлэхийг улс төрчдөд ятгасан. Энэ нь нийгэм болон сүмд ач тустай. Мөн хүүхдүүдээ сайн хүмүүжүүлэн, хэрэгцээт зүйлсээр хангахыг эцэг эхчүүдийг ятгасан.

Лүтхер тухайн орон нутаг сургуулиа зохион байгуулах хэрэгтэй гэж бодсон. (энэ нь бидний үед хачирхалтай зүйл биш, харин түүний үед энэ ойлголт нь хувьсгал шиг байсан. Лүтхер сүм болон улс төрийн хооронд болох зөрчлийг хараагүй, яагаад гэвэл Христчид улс төрийг удирдаж байсан).

Сургуулийн тогтолцоо нь охид, хөвгүүд, баян, ядуу бүгдэд зориулагдсан. Цаашилбал Лүтхер сонгодог боловсролын жишээлбэл, Грек хэлний төлөө уриалсан. Сонгодог боловсрол нь анагаах ухаан, хууль зүй ба иргэний нийгмийн тухай сонирхож байсан. Лүтхер энэ нь түүний үеийн улсад ач тустай гэдгийг харсан.

Лүтхерийн хүсэл бол жирийн хүмүүсийг эртний Грек болон Ромтой хүүхдүүдээ сургуульд байлгахаар Библи уншиж, түүний хам сэдвийг ойлгох ёстой байв. Лүтхерийн “Сургуульд Хүүхдүүд” (1530) өгүүллэгт Лүтхер эцэг эхчүүдийг хүүхдээ талбайд ажиллууахаар уруу татахгүй, харин хүүхдүүдээ сургуульд суралцуулахыг шавдуулсан. Тэд хүүхдүүддээ мөнгө өгөхөөсөө өмнө хүүхдүүдийнхээ сүнслэг байдал болон ёс суртахууныг чухалчилна гэж найдаж байсан. Эцэг эхчүүд хүүхдүүдээ Бурхан, Түүний бүтээл дэх ажлууд болон түүхийн тухай илүү их сурахад урамшуулах хэрэгтэй байв

Лүтхер боловсрол орон нутагт үйлчлүүлэхийн тулд эмч нар, багш нар, хуульчид, пасторуудыг сургах, эмх цэгцтэй нийгэм уруу чиглүүлдэг гэдгийг мэдсэн. Боловсролыг Библийн мэдлэг, түүний эцсийн зорилгыг өсгөхийн тулд чиглүүлэх ёстой.

б. Пасторууд мөн боловсрох ёстой. (Грек болон Еврей гэсэн эртний хэлийг чухалчилдаг.)

9. Ноёрхлыг дуудсан хүн – 1530 он, Аугсбюрг

а. Аугсбюргийн Тунхаг – Лүтхерианчууд юунд итгэдэг вэ? Тэд Ромын Католикчуудын нөхөрлөлд биш, эртний цуглааны нөхөрлөлд байсан зүйлд анхаарлаа төвлөрүүлсэн.



Luther Biography of Reformer.                                 Frederick Nohl
Concordia Publishing House.                                    Saint Louis         Х – 113

Õóëãàé!
Ãýð óðóó î÷èõ óðò çàì

Ñïàëàòèí ÿâñíû äàðàà Ëүтхåð õààí áîëîí èõ õóðàëä çîðèóëñàí ¿äýëòèéí çóðâàñàà áè÷èæ ýõëýâ. Òýð çàõèàãàà äóóñãààä ººðèéí ãýñýí õýäõýí þìàà áîîæ áàãëààä, ýöýñò íü ëààãàà ¿ëýýí óíòàõààð õýâòëýý. Ãýâ÷ Ëүтхåð Âîðìñ äàõü ñ¿¿ë÷èéíõýý øºíèéí òóðø ñàéí óíòàæ ÷àäñàíã¿é.

1521 îíû äºðâºí ñàрыí 26-íä ñýòãýë ñàíàà íü àìãаëàí áóñ áàéãàà Ëүтхåðò ãýãýý îðîõ íü ÷ áàñ õóðäàí áàéñàíã¿é. Ãýñýí ÷ áàðàã áàãа ¿ä õ¿ðòýë Ëүòхåð áîëîí õýäýí íàéçóóä íü ìºí äàãàëäàæ áàéãàà õààíû ýë÷ íàð Âèòòåíáюðãèéí Âîðìñîîñ ÿâààã¿é ë áàéâ.

Ãýõäýý Ëүòхåð ÷, õààíû ýë÷ ÷ Âèòòåíáюðãэä äàõèæ î÷îîã¿é. Ëүòхåð Âîðìñîîñ õºäºëñíººñ ãóðâàí ºäðèéí äàðàà ýë÷èä íýãýí çàõèà㠺㺺ä, “Ýíä õààí áîëîí èõ õóðàëä çîðèóëñàí ìàø ÷óõàë ìýäýý áàéãàà, ¿¿íèéã àâààä äàðóé Âîðìñ óðóó õºäºë.”гýëýý.  Óäàëã¿é ýë÷ áîëîí ò¿¿íèé ìîðü àëñàä çºâõºí Ẻí òîîñ áîëîí çàìõàðëàà.

            Ëүòхåð ýíý ¿åä àÿëëàà ¿ðãýëæë¿¿ëëýý. Ëүòхåðèéí ñ¿éõ òýðýã Òþðøèíãèàíû áàðòààò îéí çàìûã ãàòëàõ ÿâöàä ìóóäàæ äîãîíöов. ¯¿íä äºðâºí õ¿í áàéâ: æîëîî÷ Ïåòçåíñòåéíåð, Âèòòåíáюðãèéí ëàì, Ëүòхåðèéí íàéç Íèêîëàñ Àìñäîðô, Ëүòхå𠺺ðºº. Èõ ¿äýä ãýðýë á¿¿дèéæ ýõэëìýãö, ìîðüä ç¿¿ðìэãëýõýä Ëүòхåð á¿ð ÷ áóõèìäæýý. Ñ¿¿äýðòýé îé äóíäààñ ãýíýò ¿õëèéí äàéñàí ãàð÷ èðíý ãýæ áîäñîí ìýò . Т¿¿íèé í¿ä òàë òàë òèéøýý õóðäàí ãýã÷ øèðòýíý.

            Òýð äàðóéä çýâñýãòýé òàâàí ìîðüòîí ãàð÷ èðýõ íü òýð. Òýä ñ¿éõ òýðãèéã ÷èãëýí õàìàã õóðäààðàà àéñóé. Ïåòçåíñòåéíåð òýäíèéã õàðààä ñ¿éõíýýñ ¿ñýð÷ áóóн ã¿éëýý. Õàðèí Ëүòхåð ñóóäàëäàà ¿ëäýí, Àìñäîðô ”б¿¿ äîãäîë, бèä íàéçóóäûíõàà äóíä áàéíà.”гýæ øèâíýëýý.

            Ýíý ¿åä ìîðüòîíãóóä ñ¿éõíèé äýðãýä èðýõýä òýäíèé íýã íü ìîðèéã õóðäàí çîãñîîõыí òóëä öóëáóóðäàí, ñ¿ðäñýí õºò÷èéã ñóóäëààñ íü óãçàðëàà. Õî¸ðäàã÷ ýòãýýä, “òà íàðûí õýí íü Ëүòхåð âý?” ãýæ õàøãèðëàà. Ëүòхåð õàðèóëàõàä, òýä ò¿¿íèéã áàñ ãàçàð óðóó óãçðààä òýíäýýñ ã¿í îé óðóó ÷èð÷ îðëîî. Àìñäорô ýíýõ¿¿ õóóëü áóñ ç¿éëèéí òàëààð èõýä ãîìäîëлоëîî. Үíýíäýý ñ¿ðäñýí õºòº÷ á¿õýë ç¿éë íü Ëүòхåðèéí íàéçóóäûí íàðийí òºëºâëºãºº ãýäãèéã óõààðààã¿é áàéæ. Ýíý ¿åä Ëүòхåð ã¿í îé óðóó ¿õëèéí áóñ àþóëã¿é çàìààð ÿâæ áàéëàà.

                        Áè÷ýý÷ äàõèí áè÷ëýý

Ãåоргè Áààòàð ãýã÷ Ëүòхåð ñýëýì àâ÷ ÿâäàã áàéñàí ÷ õýçýý ÷ ò¿¿íèéãýý õýðýãëýýã¿é. Ò¿¿íèé õóâüä ¿çýã ñýëýìíýýñ èë¿¿ õ¿÷òýé áàéâ. Ëүтхåð àëü ýðòíýýñ øèíý íîìíóóä, áè÷ýýñ¿¿ä, òîâõèìëóóä ýðã¿¿ëñýýð çàâã¿éãýýð øèðýýíèé àðä ñóóæ áàéâ.

Ëүòхåð áè÷èõèéí òóëä öàã õóãàöààíä ìîðèëñîí. Ýíý íü ò¿¿íä Áèáëèéã ã¿íçãèé óõàõ áîëîìæ ºãñºí òºäèéã¿é, ýíý íü ò¿¿íèéã àøèã òóñòàé õ¿í áîëãîæ áàéëàà. Áè÷èõ нь ò¿¿íèéã ºâ÷èí, ãàíöààðäлàà õýñýã çóóðò ìàðòàõàä íü òóñалæ áàéâ. Îëîí æèëèéí õ¿íä õºäºëìºð, áàãà àìðàëò, ñàíàà çîâîëò, õîîëíû äóòàãäàë, íåðâи íü òýìäýãëýëýý îðõèõ ýõëýë  áîëñîí. Ëүòхåð Âàðòáþðãэä áàéõ á¿õ õóãàöààíäàà íîéðã¿éäýë, õîîë øèíãýõã¿é çîâëîíãîîñ áîëæ øàíàëæ áàéñàí.

Õýäèé òèéì ÷ Ëүòхåð áè÷ñýí. Ò¿¿íèé àíõíû õè÷ýýë ç¿òãýë íü Äóóëàë 68-ð á¿ëãèéí òàéëáàðûã Ãåðìàí õýëýíä õºðâ¿¿ëñýí îð÷óóëãà áàéëàà. Ò¿¿í÷ëýí Åñ¿ñèéí ýýæýýð ñîíãîñíû òºëººõ Ìàðèéí ãàéõàìøèãòàé, ìàãòààëûí äóó Ñ¿ð Æàâõëàíò áîëîí Äóóëàëûí 10, 37-ð á¿ëãèéí òàéëáàðûã áè÷ñýí.

Ò¿¿í÷ëýí Ëүòхåð öóãëààí óðóó øóðãàë÷èõñàí áàéñàí çàðèì àëäààíóóäûí ýñðýã ¿ðãýëæë¿¿ëýí áè÷ñýí. Òýðýýð æèëèéí ºìíº  On the Babylonian Captivite of Church–äýý í¿ãëèéí õ¿ëýýí çºâøººðºë, í¿ãëèéí óëàéëòûí  ¸ñëîëûã õºíäñºí áîë ýíä Í¿ãëèéí óëàéëòûí òóõàéä Ïàï ¿¿íèéã çàõèðàõ ýðõòýé  ýñýõ òóõàé ãýñýí ãàð÷èãòàé òîâõèìîëäîî èë¿¿ àíõààðàë òàâüñàí. Ëүòхåð õýí ÷  õ¿íèéã ïàñòîðòîî í¿ãëýý óëàé ãýæ àëáàäàæ áîëîõã¿é, õýðýâ òýð ¿¿íä èòãýæ áàéãàà áîë çºâõºí èéì çàìààð í¿ãëèéí óó÷ëàëûã õ¿ëýýí àâàõ áîëîìæòîé. Ãýõäýý ººðèéí í¿ãëèéã Áóðõàíä èë÷èëæ ¿íýíýýñýý ãýìøèí õàðóóñ÷ áàéãàà Õðèñò èòãýëò á¿ð ïàñòîðòàé, ïàñòîðã¿é í¿ãëèéí óó÷ëàëûã õ¿ëýýí àâíà ãýäãèéã áàòàëñàí.

Ëүòхåð Âèòòåíáþðãèéí ïàñòîðóóóä, ëàì, ãýëýнìàà íà𠺺ðñäèéí õèéäýý õàÿí ãýðëýöãýýæ áàéñíûã ìýäýýä  ýíý ñýäâèéã ñóäëàõààð øèéäñýí. Ò¿¿íèé ñóäàëãààíû ¿ð ä¿í íü Õèéäèéí Ñàõèë ãýäýã ãàð÷èãòàé áè÷âýðò èëýðñýí. Ëүòхåð ýíä ëàì áîëñîí îëîíõ õ¿ì¿¿ñèéí  øàëòãààí íü ººðñäèéí õàìãèéí ñàéí àæëààð òýíãýðò îðíî ãýñýí èòãýë áàéñíûõ. Òýä àëäñàí, ó÷èð íü ëàì õ¿í áóñàä Õðèñò÷äýýñ èë¿¿ àðèóí áèø. Ү¿íýýñ ãàäíà òýíãýðò õ¿ðýõ ãàíö çàì íü Õðèñòýä èòãýõ èòãýëýýð áºãººä Òýð á¿õ õ¿ì¿¿ñèéí òºëºº ¿¿íèéã îëæ àâñàí ãýæ çààæýý. Ýíý áîëîí áóñàä øàëòãààíóóäûí óëìààñ Ëүòхåð ëàì áîëîõ, ÿäóó, ãóéëãà÷èí áàéõ, õýçýý ÷ ãýðëýõã¿é ãýñýí àìëàëò ºã÷, ººðò òàâüñàí ÿìàð ÷ íàðèéí ä¿ðì¿¿äèéã äàãàõààð àìëàëò ºãñºí õ¿ì¿¿ñ çààâàë ººðñäèé㺺 õ¿÷ëýõ õýðýãã¿é ãýäýãò èòãýæ áàéâ.

Ãýâ÷ Âàðòáþðãэä áàéñàí ñàðóóäàä àæèëëàñàí ýíý áîëîí áóñàä áèчâýð¿¿ääýý Ëүòхåð Øèíý ãýðýýã Ãåðìàí õýëýíä õºðâ¿¿ëýõèéí à÷ õîëáîãäëûã õàðüöóóëæ ¿çýýã¿é. Á¿ð àðâàí òàâäóãààð çóóíààñ öóãëààí Âèëãàòå ãýñýí Áèáëèéí ãàíö îð÷óóëãûã ýðõýìëýí ¿çýæ áàéâ.

 Ýíý íü Ëàòèí õýë äýýð áàéñàí ó÷èð çºâõºí òºðºëõ õýëýýðýý ë óíøèæ ÷àäàõ îëîí õ¿ì¿¿ñò àøèãã¿é áàéæýý.

Ëүòхåðýýñ á¿ð ºìíº ¿åä òîäîðõîé ìýäëýãòýé õ¿ì¿¿ñ ººðñäèéí õýë óðóó çàðèì îð÷óóëãóóäûã õèéñýí áàéâ. 14-ð çóóíä Àíãëèéí ïàñòîð Æîí Âåñëåé àíãëè îð÷óóëãàíä íýëýýä öàãийã çîðèóëæ áàéæ, ò¿¿í÷ëýí Ãåðìàí õýëýíä ÷ õýä õýäýí îð÷óóëãóóä ãàðгажýý. Ãýõäýý ýäãýýð îð÷óóëãóóä íü ÿäóó, áàñ èõ ¿íýòýé áàéñàí òóë öººõºí Ãåðìàí÷óóä óíøèõ ãýæ òºâºãøººäºã, öººõºí õ¿í õóäàëäàæ àâàõ ÷àäâàðòàé áàéëàà.

Ëүòхåð ýíãèéí õ¿ì¿¿ñèéí õýë äýýð îð÷óóëãà ãàðãàõààð øèéäñýí áàéâ. Òýð ýõëýýä Øèíý Ãýðýýãýýð ýõëýõýýð øèéäæýý. Гóðâàí ñàð øóðãóó àæèëëàí, Ãðåê òåêñòèéã Ãåðìàí õýë óðóó  ãýðèéí ýçýãòýé, òàëõ÷èí, àëóóð÷èí ÷ îéëãîæ ÷àäàõààð òèéì íÿìáàé õºðâ¿¿ëæýý. Òýðýýð 1522 îíä Âèòòåíáюðãэä ýðãýæ èðñíèéõýý äàðàà îð÷óóëãàà ¿ðãýëæë¿¿ëýí ñàéæðóóëñíû ýöýñò ãàð áè÷âýð¿¿äýý õýâëýëä ºãñíººð åñºí ñàðä àíõíû õóóëáàðóóä íü õýâëýëýýñ ãàð÷ ýõýëæýý.

Øèíý ãýðýý õî¸ðõîí ñàðûí äîòîð îéðîëöîîãîîð 500 õóóëáàð çàðàãäàâ. Ýíý íü îíöãîé áýëýã áàéëàà. Ó÷èð íü ýíý ¿åä 60- 90 äîëëàð íü ìàø èõ ìºíãº, ºíäºð ¿íý áàéñàí áà èõýíõ ãýð á¿ë¿¿äèéí ñàðûí îðëîãî ¿¿íýýñ ìàø äîîãóóð áàéæýý. Íýãýí îþóòàí Ëүòхåðèéí íàñ áàðñàí 1546 îíä îéðîëöîîãîîð 300,000 õóâü çàðàãäñàí ãýæ òîîöîæ áàéæýý.

            Âèòòåíáюðãèéí äóóëèàí

Ëүòхåð Âàðòáþðãэä çàâã¿é áàéõ çóóðò, Âèòòåíáюðã äýõ ò¿¿íèé äàãàëäàã÷èä áàñ àäèëõàí çàâã¿é áàéñàí. Ëүтхåð ÿâàõàä òýäíèé çàðèì íü ººðñºä人 àñóóäàë ãàðãàæ èðñýí.

Æèøýýëáýë, Äîêòîð Êàðëñòàðäò, Ëүòхåð íýã óäàà ò¿¿íèéã Æîíí Åêòýé õèéñýí ìàðãààíààñ àâàð÷ áàéæýý. Òýð ïàñòîðóóä, ëàì, ãýëýнìàà íàð ãýðëýæ áîëîõã¿é ãýñýí ä¿ðýì óðóó äàéðàõààð øèéäæýý. Òýð çºâõºí ýíý ä¿ðýì áóðóó ãýæ õýëýýä çîãñîõã¿é ¿¿íèéãýý áàòëàõ ãýæ ººðºº ºñâºð íàñíû íýã îõèíòîé ãýðëýæýý. Àëü õýäèéí çàðèì íü ò¿¿íèé æèøýýã äàãàæýý, çàðèì íü èíãýõ ãýæ õèéäýý õ¿ðòýë îðõèñîí áàéâ.

Êàðëñòàäò öóãëààíû ¿éë÷ëýë¿¿ä, ÿëàíãóÿà Ìàññûí ̺ðãºë, Àðèóí ¨ñëîëä ººð÷ëºëò õèéõýýð àæèëëàñàí. 1521 îíû Õðèñìàñûí áàÿðò òýðýýð Êàñòëûí Öóãëààíû áàðàã 2000 õ¿íèé ºìíº ãàðàõäàà åðäèéí ºíãºò íºìðºã¿¿äòýé áèø, ãàíöõàí õàð íºìðºã ºìññºí áàéâ. Êàðëñòàðäò, Íîìëîëäîî,“îäîîíîîñ òà íàð Ýçýíèé Çîîãèéã õ¿ëýýí àâàõààñ ºìíº ïàñòîðò í¿ãëýý óëàéæ, ìàöàã áàðèõ õýðýãã¿é.”  

Äàðàà íü òýð  õóâààëöàõ äàðñ áà òàëõ áýëäýõýýð Ýçýíèé Çîîãèéí øèðýý óðóó ÿâæ, çàíøèë ¸ñîîð Ëàòèíààð, áàñ Ãåðìàíààð ÿðüæýý. ̺ðãºã÷äèéí èõýíõýä íü ÿìàð õà÷èí ñàíàãäàà áîë! Òýä ººðñäèéíõºº àìüäðàëä àíõ óäàà ¿éë÷ëýëèéí ýíý õýñãèéã îéëãîõ áîëîìæ ãàð÷ýý.

Òýð áýëäýæ äóóññàíû ýöýñò, öóãëààíû ç¿ã õºäºë뺺. Õ¿í á¿ð íýã íýãýýðýý õýñýã òàëõ àâ÷ àì óðóóãàà õèéëýý, òýãýýä àíõ óäàà  õ¿í á¿ð øèìýõ äàðñûã õ¿ëýýí àâ÷ýý. Êàðëñòàäò ìÿíãà ìÿíãàí ïàñòîðóóäûí ºìíº íü õèéíý ãýæ îãò áîäîæ ÷ áàéãààã¿é ç¿éëèéã õèéñýí. Òýð õ¿ì¿¿ñò á¿ðýí òºãñ Ýçýíèé Çîîãèéí õ¿ì¿¿ñò ºãñºí.

Õýäèéãýýð çàðèì íü Êàðëñòàäò èòãýæ áàéñàí ÷ Ãàáðåë Çâèëëèíã ãýã÷ ëàì öóãëààíä îðãàí òîãëîõ, öóãëààíä çóðàã, áàðèìàë áàéðëóóëàõûí ýñðýã íîìëîæ ýõýëñýí íü äîðõíîî Ẻí òºâºã äàãóóëæýý. Ìîáóóä öóãëààíûã ñ¿éð¿¿ëæ, ãàðò òààðñíàà ýâäæýý.

̺í àäèë õ¿ì¿¿ñ Çâèêèéí ýø ¿ç¿¿ëýã÷äèéí òýäýíä õýëñíèéã ñîíñîí èòãýæýý. Âèòòåíáюðãýýñ 64 ìèëèéí çàéòàé Çâèê òîñãîíîîñ èðñýí ãóðâàí õ¿í Çâèêèéí ýø ¿ç¿¿ëýã÷èä áàéâ. Òýä õ¿¿õä¿¿äýä áàïòèñì õ¿ðòýýõèéã õ¿ñýýã¿é áà çºâõºí Áàïòèñìыã îéëãîõ ÷àäâàðòàé íàñàíä õ¿ðýã÷èä ë ¿¿íèéã õ¿ðòýõ ýðõòýé ãýæ ç¿òãýæýý. Òýä áàñ Áóðõàí ººðñºäòýé íü øóóä ÿðüñàí, òèéìýýñ Библи õýðýãã¿é ãýæ áàòëàâ. Òýäíèéõýýð áîë ¿íýíäýý õýíä ÷ Áèáëè õýðýãã¿é, Áóðõàí õ¿ì¿¿ñò ÿìàð íýã ç¿éë õýëýõ áîë Àðèóí Ñ¿íñèéã øóóä èëãýýäýã àæ. Ýíý íü ñóðãóóëèéã ÷ õ¿ðòýë øààðäëàãàã¿é áîëãîæ áàéâ.
 

Ãåîðãè Áààòàð þìàà áîãöëîâ

Âèòòåíáþðãèéã õ¿ðýýëñýí ýíý íºõöºë áàéäàë íü ºäºð á¿ð ìýòãýëöäýã ìàðãààí áîëñîí íü èëýðõèé. Ëүòхåðèéí äîòíû àíä пðîôåññîð ßàíã Ìåëàíêøòîí Ôèëèп àëü çàì óðóó ýðãýõýý ÷ ìýäýõã¿é áàéâ. Òýðýýð 1522 îíû ýöñýýð Èõ ñóðãóóëèà îðõèõîîð øóëóóäòаëàà çîðèã ìîõæýý.

Ôðåäðèê Âàñå áàñ þó õèéõýý  òîäîðõîé ìýäýõã¿é ýðãýëçýæ áàéâ. Òýð ýíõ òàéâíûã õàäãàëàõûã õ¿ññýí ÷ Áóðõàíû ¿ãèéã áàðüæ áàéãàà íýãíèé õèéæ áàéãàà àæëûã çîãñîîõûã õ¿ñýýã¿é. Òýð Âèòòåíáюðãэä ÿâàãäàæ áàéãàà çàðèì ç¿éëñèéã öýгцлэхийн òóëä Бèáëè ñóäëàõ õîðîîã òîìèëñîí. Óã õîðîî íü ¿¿íèéã õ¿ëýýí àâààã¿é.

1522 îíû íýã ñàðä Âèòòåíáюðãèéí õîòûí çºâëºë á¿õ öóãëààíóóä àðèóí ¸ñëîëä òàëõ äàðñûã õ¿ðòýõ ¸ñòîé, ìºí àðèóí ãàçðààñ á¿õ ä¿ðñí¿¿äèéã çàéëóóëàõ ¸ñòîé ãýñýí íýãýí õóóëèéã ãàðãàñàí. Ôðåäðèê áàéð ñóóðèíäàà ãóéâàëòã¿é çîãññîí áºãººä òýðõ¿¿ øèíý õóóëèéã õàëñàí çàðëèã ãàðãààä ãàð÷ áàéãàà ººð÷ëºëò¿¿äýä íýãäýõ õ¿ðòëýý öóãëààíû ãàäíà áà äîòîðõ àìüäðàë òºâºã óäàæ ýõýëñíýýñ ºìíºõ ¿åèéíõ øèãýý ÿâíà, çºâõºí ýíý ÷ áèø Êàðëñòàäò äàõèí íîìëîõã¿é ãýæ õýëñýí.

Ãýâ÷ õîòûí çºâëºë ¿¿íèéã ñîíñîîä äàðóé àæèë õýðýã áîëãîñîí. Ãèø¿¿ä ýíý ãàæóóäëûã öýãöëýõ ãàíö àðãà çàì áîë Ëүòхåð äàõèí ýðãýí èðæ óäèðäëàãûã àâàõ ãýäãèéã õ¿ëýýí çºâøººðñºí. Òèéìýýñ õóðàë Ëүòхåðèéã öàã àëäàëã¿é õóðäàí Âèòòåíáюргэä èðýõèéг óðèõ ñàíàë ãàðãàñàí. Ëүтхåð çºâëºëèéí óðèëãûã õ¿ëýýí àâààä ñàíàà øóëóóäæýý. Үíýíäýý Ëүòхåð    Âèòòåíáюðãèéí íºõöºë áàéäëûí òàëààðõ á¿õ ìýäýýëëèéã àâñàí áàéëàà. Ò¿¿íèé íàéçóóä íü õàìãèéí ñ¿¿ëèéí ¿åèéí ìýäýýëë¿¿äèéã áè÷ñýí óðò  çàõèàíóóäûã áàéíãà ÿâóóëäàã áàéæýý. Âàðòáþðãэä áàéõäàà Ëүòхåð  Âèòòåíáюðг÷¿¿äýä çàðèì çààâàð÷èëãàа ºãºõèéã õ¿ðòýë îðîëäîæ áàéâ. Æèøýýëáýë, òýð, “õèéäèéí ñàõèë” ãýñýí ñóäàëãààãàà ýíý ë çîðèëãîîð áè÷ñýí.

Ëүòхåð Âèòòåíáюргэä áîëæ áàéãààã ÷èõýýðýý ñîíñîæ, í¿äýýðýý õàðñàí. Åñºí ñàðûí äºðâºíä Õàð ñàõàëòàé, ñýëýìòýé Ãåîðãи áààòàð ñîíãîã÷ийн íàðийí áè÷èã Ñïàëàòèíä íóóöààð çî÷èëñîí. Òýð ãîë íü ò¿¿íèéг õýâëý ãýæ òóøààñàí òîäîðõîé áè÷ñýí áè÷âýð¿¿ä ÿàãààä õýâëýãäýýã¿éã ìýäýõýýð èðæýý. Òýð áàñ øèíý÷ëýë õýð ÿâàãäàæ áàéãàà òàëààð ñîíèí äóóëàâ. Ýçýíèé çîîãèéí òàëõ äàðñûã õ¿ì¿¿ñò ºãñºí íü Ëүтхåðò òààëàãäàâ. Ãýâ÷ òýð õýí íýãíèéã ò¿¿íèé õ¿ñëèéí ýñðýã òàëõ äàðñûã àâ ãýæ õ¿÷ëýõèéã áîäîîã¿é. Òýð öóãëààíû ¿éë÷ëýë¿¿äèéí ìàðãààí, Õðèñò áîëîí ãýãýýíòí¿¿äèéн õºøººã ýâäëýõèéã ÷ òààøààãààã¿é. Лүтхåð, “çàëáèð, á¿¿ òýìö.”гýæ çºâëºñºí.

ßìàð ÷ òîõèîëäîëä, Ëүòхерò Âàðòáюðãèéг îðõèí, Âèòòåíáюðãэä èðýõýä áýëýí áàéñàí. Ýíý íü ýðñäýëòýé àëõàì áàéñàí, ó÷èð íü òýð Âîðìñûí Çàðëèãийí äîð àìüäàðñààð áàéëàà. V õààí ×àðëèñ ýíý çàðлиãààðàà ò¿¿íèéã äàâòàí ãýìò õýðýã ¿éëäýã÷ áîëãîñîí áà  ò¿¿íèéã õàðñàí õýíä ÷ ò¿¿íèéã àëàõ þìóó áàðèâ÷ëàõ ýðõèéã ºãñºí. Ëүòхåð áóöàæ èðñíýý Ôðåäðиêò õýëýõèéí òóëä çàõèà áè÷ñýíä ñàíàà íü çîâñîí ñîíãîã÷ õóðäàí ãýã÷ íü õàðèó çàõèà  èëãýýæýý. Ôðåäðèê ò¿¿íòýé í¿¿ðëýæ áîëîõ àþóëóóäûã ñàíóóóëæ, “ áè òàíûã õàìãààëàõûã îðîëäоíî, ãýõäýý áè àìëàæ ÷àäàõã¿é, òèéìýýñ òàíûã ãýðòýý ýðãýí èðýõ àþóëã¿é áàéäëûã ÷èíü õàíãàõ õ¿ðòýë Âàðòáþðãэä õýñýã çóóð áàéãààñàé ãýæ õ¿ñ÷ áàéíà“ ãýæýý. Ãýâ÷ Ëүòхåð çîãñîîã¿é, òýð öººõºí õýäýí þìàà óóòàíäàà õèéãýýä ñ¿¿ë÷èéí óäàà õààëãàà õààæ ºðººíººñºº ãàð÷ ÿâжээ. Òýð õàøààãààð ÿâàõäàà öººõºí þìòàé ñàëàõ ¸ñ õèéõ ãýæ õýñýã çóóð çîãñов.

            Ãåîðãè Áààòàð ìîðèíäîî ìîðäîí çîâëîíãèéí Âèòòåíáþðãèéã çîðиëîî.